گزارش منتشره در دوهفته نامه گویا ـ شماره 267، دوم اردیبهشت سال 1395

گویا: جشنواره تئاتر کوتاه ارسباران بیش از یک دهه است که در اهر برگزار می شود. این جشنواره ابتدا با عنوان « تئاتر زیر 5 دقیقه» توسط انجمن هنر نمایش شهرستان اهر در سطح این شهرستان و در ادامه به مدت چند سال در سطح استانی برگزار شد. در سال 1392 هفتمین دوره و در مرداد سال 1393 هشتمین دوره آن در سطح سراسری برگزار شد. مردادماه سال گذشته نهمین دوره این جشنواره با شرکت گسترده گروه های هنری از سراسر کشور به اجرا درآمد. در سال 1393مجوز راه اندازی دبیرخانه دائمی این جشنواره در اهر از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی صادر و فروردین ماه سال گذشته این دبیرخانه طی آیینی با حضور مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی آذربایجان شرقی افتتاح شد. جشنواره سراسری تئاتر کوتاه ارسباران با مشارکت گروه های هنری از استان های مختلف کشور برگزار و با حضور چهره های ممتاز هنر تئاتر در کشور و همچنین مرادخانی معاون هنری وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی همراه بوده است.

تئاتر کوتاه اهر از عنوان « زیر 5 دقیقه » در هشتمین دوره به عنوان « تئاتر کوتاه» تغییر نام یافت. جشنواره تئاتر کوتاه صحنه ای و خیابانی اهر( ارسباران) تنها جشنواره سراسری تئاتر در آذربایجان است. تنها جشنواره سراسری تئاتر کوتاه کشور است و اگرچه همانند تئاتر مریوان هنوز بین المللی نیست اما برخلاف تئاتر مریوان که خیابانی است؛ تئاتر اهر هم خیابانی و هم صحنه ای و هم آیینی است. هرچند کمبود امکانات و زیرساخت ها و موانع با جشنواره تئاتر اهر همراه بوده است اما اعتبار این جشنواره طی سه دوره اخیر چنان نمود یافت و تثبیت شد که می توان گفت؛ دومین جشنواره بزرگ تئاتر کشور پس از جشنواره تئاتر فجر است. از طرفی گفته می شود در تعداد انگشت شمار از کشورهای جهان تئاتر کوتاه برگزار می شود و اهر این افتخار را نصیب ایران نیز کرده است.

ابداع تئاتر زیر 5 دقیقه در ابتدای دهه هفتاد بی ارتباط با قابلیت های این هنر در اهر نبوده است. پیشینه اجرای نمایش به شکل نوین در اهر بیش از یک قرن است. از طرفی محمدجعفر قراجه داغی پدر هنر تئاتر ایران به حساب می آید؛ مسئله ای که مسئولان ارشد استانی و کشوری ذیربط نیز بر آن اذعان کرده اند.

در آیین اختتامیه هشتمین دوره تئاتر کوتاه ارسباران ( مرداد سال 1393) مرادخانی معاون هنری وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی پیام دکتر جنتی به جشنواره تئاتر اهر را قرائت کرد. مرادخانی با تاکید بر نقش هنرمندان این منطقه در راه ‌اندازی جشنواره ارسباران تصریح کرد: «البته هنر آنها این بوده که به صورت خودجوش این جشنواره را اداره کرده‌اند. در آینده ما تلاش خواهیم کرد که دولت کم‌ترین دخالت را در این گونه فعالیت‌ها داشته باشد و صرفا حامی باشد تا این گونه جشنواره‌ها توسط خود هنرمندان  و کسانی که انگیزه دارند، برگزار شود».

علی‌اکبر صفی ‌پور، مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی آذربایجان‌شرقی؛ دبیر هشتمین جشنواره سراسری تئاتر کوتاه ارسباران بود. صفی پور در اختتامیه این دوره گفت: «در شهرستان اهر به علت پیشینه‌ فرهنگی، تاریخی در حوزه‌ تئاتر، جشنواره‌ تئاتر پنج دقیقه‌ای در سال‌های گذشته به صورت منطقه‌ای بود که امسال با موافقت وزارت ارشاد به صورت ملی و سراسری و با شرکت گروه‌های مختلف تئاتر از اقصی نقاط میهن‌مان در شهرستان اهر برگزار شد». البته برگزاری سراسری جشنواره تئاتر ارسباران از دوره هفتم آغاز شده بود.

میزان مشارکت هنرمندان و گروه های هنری از سراسر کشور در نهمین دوره این جشنواره غیرقابل وصف بود. همزمان با برگزاری این دوره از جشنواره سالن مجمتع فرهنگی و هنری اهر « میرزا جعفر قراجه داغی» نام گذاری شد.  مجتمع فرهنگی و هنری اهر در زلزله 21 مرداد سال 91 تخریب شده بود. از بازسازی آن خبری نبود تا این که مرادخانی معاون هنری وزیر ارشاد در آیین اختتامیه هشتمین دوره این جشنواره قول داد اختتامیه دوره بعد در این مجتمع برگزار شود که چنین نیز شد.

در آیین اختتامیه نهمین دوره این جشنواره مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی که دبیر علمی این جشنواره نیز بود، گفت؛ « منطقه ارسباران با داشتن مفاخری همچون میرزاجعفر قراجه داغی بنیانگذار هنر نمایش نوین در ایران بوده و همین ویژگی ها این منطقه را به مهد فرهنگی مبدل کرده است».

وی با اشاره به اینکه؛ « حضور هنرمندان از ۵۴ شهرستان مختلف کشور باعث رونق و توجه بیشتر به هنر تئاتر در منطقه ارسباران می شود»، اظهار داشت: « قول هایی برای برگزار شدن جشنواره تئاتر کوتاه بصورت بین المللی داده شده که این نیازمند حمایت از سوی مردم و مسئولان است».

مرادخانی معاون هنری وزیر ارشاد که در آیین اختتامیه نهمین دوره جشنواره تئاتر سراسری ارسباران حضور یافته بود؛ از « تجهیز سالن مجتمع فرهنگی و هنری میرزا‌جعفر قراجه‌داغی» خبر داد و گفت: « جشنواره تئاتر کوتاه در راستای افزایش سطح فرهنگ و ارزش‌های اسلامی، فرهنگ منطقه ارسباران را متحول می ‌کند».

وی تصریح کرد: « جشنواره تئاتر کوتاه اهر (ارسباران) قابلیت برگزاری در سطح بین المللی را دارد».

مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی آذربایجان شرقی نیز در این جشنواره گفت: « هنر تئاتر از منطقه ارسباران زادگاه میرزا جعفر قراجه داغی نشأت گرفته است». وی اظهار کرد: « شهرستان اهر با برگزاری و میزبانی نهمین جشنواره سراسری تئاتر کوتاه در واقع میزبان ایران بود».

صفی پور با بیان اینکه؛ « سالن نمایش مجتمع فرهنگی و هنری اهر به نام میرزا جعفر قراجه داغی نامگذاری شده است»، تصریح کرد: « مردم منطقه ارسباران و شهرستان اهر همواره وحدت و همدلی خود را در جهت حمایت از جشنواره تئاتر کوتاه اهر (ارسباران) نشان داده و همچنان حمایت های لازم را انجام خواهند داد».

سید محمد عابدی فرماندار اهر در این آیین خواستار؛ « تخصیص بودجه ویژه برای جشنواره سراسری تئاتر کوتاه اهر (ارسباران) شد».

سال 1395 از راه رسید و ماه اول آن نیز طی شد. تا زمان معمول برگزاری این جشنواره که مردادماه انجام می گیرد، کمتر از 4 ماه زمان باقی است. به نظر می رسد پس از برگزاری دوره نهم و در هشت ماه سپری شده، اقدمات قابل توجهی برای برگزاری دهمین دوره انجام نگرفته است. با توجه به مشکلات عدیده ای که در زمان برگزاری این جشنواره ملی وجود دارد، انتظار می رود مسئولان امر به طور جدی برنامه ریزی لازم را به عمل آورند. لازم به ذکر است که متأسفانه با وجود تلاش های هنرمندان این شهرستان و حمایت قاطع برخی مسئولان، حرکت هایی برای تضعیف این جشنواره و خارج ساختن امتیاز آن از دست اهر وجود دارد. این حرکت ها عمدتاً از مرکز استان ناشی می شود و برخی کم لطفی ها و کارشکنی ها در اهر نیز بوده است.

نخستین خبر از برگزاری دهمین دوره جشنواره سراسری تئاتر کوتاه ارسباران را زارعی رئیس اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی شهرستان اهر در فروردین ماه امسال داد. البته او حرف تازه ای نداشت اما کلید خوردن خبر برگزاری دهمین دوره در ابتدای سال جاری ارزشمند است. همان طور که معاون هنری وزیر ارشاد و مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان در آیین اختتامیه نهمین دوره خبر از احتمال برگزاری این جشنواره در سطح بین المللی داده بودند، زارعی در این خبر از؛ « حضور احتمالی چندین گروه بین‌المللی تئاتر در دهمین دوره جشنواره سراسری کوتاه اهر (ارسباران)» خبر داد. البته دبیراجرایی هشتمین دوره جشنواره در نشست خبری پیش از برگزاری این دوره از تلاش دبیرخانه دائمی تئاتر کوتاه ارسباران برای ارتقای آن به سطح بین المللی خبر داده بود.

رئیس اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی شهرستان اهر در گفتگو با خبرگزاری مهر، اظهار کرد؛ « در تلاش هستیم تا دهمین دوره جشنواره سراسری تئاتر کوتاه ارسباران با شکل دیگر و کیفیت بهتر برگزار شود و شاید از تعدادی گروه‌ نمایشی بین‌المللی نیز برای حضور در این جشنواره دعوت کنیم تا زمینه‌ای برای بین‌المللی کردن جشنواره تئاتر ارسباران فراهم شود».

انتظار می رود شورای سیاست گذاری و دبیرخانه تئاتر کوتاه ارسباران فعالیت های خود را جهت برگزاری دهمین دوره کلید بزند و در همین راستا زمینه های همکاری و مشارکت دستگاه های دولتی و عمومی با انجمن نمایش و اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی اهر مهیا گردد. شورای اسلامی و شهرداری اهر که سال گذشته در برگزاری نهمین دوره این جشنواره همکاری و مساعدت خوبی داشت، همزمان وعده اختصاص بودجه ویژه برای این جشنواره از سوی آن ها داده شد.

همان که طور گفته شد جشنواره تئاتر کوتاه ارسباران در اهر بزرگ ترین و تنها جشنواره سراسری در آذربایجان است و حتی شهرهایی چون؛ تبریز، زنجان، ارومیه و اردبیل چنین امتیازی را ندارند. در نتیجه بر مسئولان و مردم شهرستان است که در حفاظت از این جشنواره و برگزاری آبرومند و ارتقای آن مسئولان همت کنند.

هشتم فروردین ماه همزمان با روز جهانی تئاتر آیین گرامیداشتی در تبریز برگزار شد. در این آیین سعید حاجی زاده رئیس کمیسیون فرهنگی شورای شهر تبریز از؛ « اختصاص بودجه ی ویژه ای به هنر تئاتر در سال جاری توسط شهرداری تبریز خبر داد». شهر تبریز برگزار کننده « جشنواره تئاتر استانی» و « جشنواره تئاتر شهریمیز» است. همزمان با این آیین خبرگزاری ایرنا گزارشی با عنوان «تبریز خاستگاه تئاتر ایران» منتشر کرد.

این خبرگزاری نوشت؛ « میرزا آقا تبریزی با الهام گرفتن از میرزا فتحعلی آخوندزاده، دست به قلم برد و نمایشنامه های خود را که صحنه های تاریک و جانداری از واقعیت های تلخ آن روزگار در آنها ترسیم شده بود، به جامعه آن روزی میهنش تقدیم کرد». رامین راستی رئیس انجمن تئاتر تبریز نیز به ایرنا گفت: « تبریز به عنوان شهر اولین ها در حوزه تئاتر نیز اولین است؛ نخستین نمایشنامه و نمایش تئاتر در این شهر اتفاق افتاده است... صفحات اول تاریخ تئاتر ایران، تقدم و تاخر تئاتر متعلق به تبریز است و این شهر موجب پویایی و روان سازی تئاتر کشور در روند تاریخ نمایش کشور شده است».

رامین راستی مجری آیین اختتامیه نهمین جشنواره تئاتر اهر بود و خود اظهارات معاون هنری وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی و مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان را شنید که بر نشأت گرفتن هنر تئاتر از ارسباران و نقش میرزاجعفر قراجه داغی در بنیانگذاری هنر تئاتر ایران تأکید کردند. رامین راستی با چشم خود دید که اختتامیه جشنواره در سالنی با نام « میرزا جعفر قراجه داغی» برگزار شد. حال چگونه در اظهارات خود از این نام غافل می شود، نکته ای است که امروز آنها که در دل گرو اهر و ارسباران دارند، باید آن را دریابند.

به ویژه آنها که برآمدن نام « میرزا جعفر قراجه داغی» را برنمی تافتند و یا آنها که اذعان معاون هنری وزیر ارشاد و مدیرکل ارشاد را چندان واجد اهمیت نمی دانستند، حالا دریابند که یک جمله از زبان معاون وزیر ارشاد در تأیید پیشینه هنر تئاتر در اهر و نقش میرزا جعفر قراجه داغی چه اندازه دارای اهمیت است.

واقعیت این است که هنر تئاتر ایران به وسیله میرزا جعفر قراجه داغی و با ترجمه متون نمایشی آخوندزاده با عنوان « تمثیلات» به فارسی آغاز شده است.  فتحعلی آخوندزاده متولد 1191 در شکی (واقع در جمهوری آذربایجان) پدرش اهل خامنه و مادرش اهل شکی بوده است.

شهرداری تبریز از سال ها پیش آخوندزاده را در لیست مفاخر و اولین های این شهر آورده است. او را به عنوان نویسنده اولین رمان و « پدر و استاد و نمایشنامه نویسان ایران» معرفی کرده است. و البته اذعان می کند؛«آخوندزاده در طول پنج سال  شش نمایشنامه نوشت که همه را میرزا جعفر قراجه داغی در زمان نویسنده به فارسی برگرداند».

رامین راستی و آنها که ارسباران خاستگاه تئاتر ایران را برنمی تابند و پرچم « تبریز؛ خاستگاه تئاتر ایران» را بلند کرده اند، نام « میرزا آقا تبریزی» را در میان می کشند. البته قطعا غافل نیستند که میرزا جعفر قراجه داغی قبل از او ترجمه تمثیلات را و آنهم به زبان فارسی منتشر کرد. کار قراجه داغی انتشار متون نمایشی به زبان فارسی و در سطح ایران انجام گرفت و خود این کار را « ترجمه و تألیف» عنوان کرده است. سال 1250 شمسی سال تولد و انتشار نخستین نمایشنامه ها به زبان فارسی توسط قراجه داغی بوده است. کار قراجه داغی نقطه عطف هنر تئاتر ایران است.

آنچه پیشقراولان تئاتر در مکتب تبریز پوشیده می دارند، این است که آخوندزاده خود بر نقش محمدجعفر قراجه داغی مهر تأیید زده است.

می نویسد؛ « ميرزا فتحعلی آخوندزاده می نویسد: «از خداوند عالم مسئلت مي‌كنم كه اولا به ميرزا جعفر عمر طبيعي و با صحت و عافيت و كرامت فرمايد و ثانيا او را خوشبخت و كامران دارد كه در ميان ملت ما اين فن شريف را مشهور و منتشر کرد».

برخلاف مدافعان تبریز، در اهر تأکید و تأییدی بر نام و شخصیت آخوندزاده نیست. در واقع حرکت قراجه داغی فارغ از آن است که وی آثار نمایشی وی را ترجمه بوده بلکه وی نشر دهنده متون نمایشی به زبان فارسی بوده است.

جشنواره تئاتر کوتاه ارسباران جشنواره ای جوشیده از این خطه هنرپرور است. جشنواره ای روییده از خاک صحنه بیش از یک قرن تئاتر در اهر است. حاصل رنج ها و زحمات هنرمندان بسیاری است. از جبرائیل فتح اله پور و علیرضا کارگر تا رحیم ترابی، حسین فخرایی، فرج زاده و مسگری و کریمی، آقازاده و رجب پور، شاهمحمدزاده و...

پس از انقلاب اسلامی و در جریان دفاع مقدس هنر تئاتر اهر نخستین هنری بود که به تبیین ارزش های انقلاب و دفاع مقدس پرداخت. سالن دبیرستان مدرس اگرچه اکنون نیست و تنها نامی از آن در اذهان و خاطرات مانده است اما، همین یک نام نمادی از هنر متعهد هنرمندان تئاتر در اهر است.

جشنواره تئاتر کوتاه ارسباران جوشیده از دل فرهنگ و تاریخ ارسباران در اهر است. فرصتی تاریخی که می تواند نقشی بزرگ در رشد و توسعه این شهر و این منطقه داشته باشد.  اهمیت و اعتبار این جشنواره کم از ذخایر مس و آهن و طلا در ارتفاعات پیرامون اهر نیست. امروز حفاظت از این جشنواره و ارتقای آن وظیفه تک تک شهروندان و مسئولان این شهرستان است.

منبع: وبلاگ یوخا