منطقه فلززایی اهر، یکی از پرمایه ترین زون های فلززایی ایران در تریاری است. کانی سازی در منطقه، به طرو عمده وابسته به سنگهای ماگمایی ترشیاری می باشد. در این منطقه کانی زایی مس، مولیبدن، طلا، نقره، آهن، سرب و روی، آرسنیک، آنیتموان، جیوه، به صورت پرفیری، اسکارنی، رگه ای رخ داده است (شکل 4-17). در اینجا به طور فشرده به انواع کانی سازی اشاره می شود.

کانی سازی پرفیری

کانی سازی مس و مولیبدن پرفیری در منطقه فلززایی اهر، پس از منطقه کرمان، مستعدترین منطقه کانی سازی مس و مس و مو لیبدن پرفیری در ایران اس. وجود کانسار مس و مولیبدن سنونگون ( با ذخیره بیش از 1 میلیارد تن کانسنگ مس)  و کانسار مس و و ملیبدن آگارات در شمال این منطقه در کشور ارمنستان، خود شاهدی بر این گفتار هستند. افزون بر کانسار پرفیری سونگون در محدوده خوینارود، جنوب سونگون، لاله بجان، جنوب نبی جان کیقال محور سیه رود خاروانا، باختر مشکین شهر (دوست بیگلو)، شواهدی از کانی سازی مس پرفیری دیده شده است. اینکه آیا یک یا چندتا از این محدوده ها و محدوده های دیگر منطقه به یک کانسار پرفیری اقتصادی تبدیل شود، مطلاعات بسیار بیشتری را طلب می کند.

شواهدی که برای ذخایر مس پرفیری در ایران برشمردیم(فلززایی مس فصل 5) در این منطقه به نحو بارزی دیده می شود، مانند حجم سترگ سنگ های آتشفشانی ائوسن با زمنیه بالایی از مسف که البته در منطقه اهر، سنگ های کرتاسه پسین و پالئوسن را باید بر آن افزود.

-        فازهای پی در پی دگرگونی که به آن اشاره شد،

-        شرایط مناسب ساختاری

-         

کانی سازی اسکارن

کانی سازی اسکارن در منطقه فلززایی اهر، با پراکندگی مکانی گسترده ای دارد. کانی سازی از این نوع، برای مس، طلا و آهن شناخته شده است.

کانی سازی مس از نوع اسکارن در محدوده هایی مانند سونگون، جنوب نبی جان، باختر بندریق، محدوده مسگر، سوت، جنوب مرزرود، جنوب ساری دره، کانسار انجرد، کانسار زندآباد و کانسار مزرعه دیده می شود.

کانی سازی اسکارن به دو صورت برون اسکارن و درون اسکارن دیده می وشد که در همبری سنگهای آذرین با سنگهای کربناتی و یا آذرین نفوذی با آتشفشانی رخ داده است. کانی سازی طلا پیرامون توده نفلین سیینت کلیبر در ناحیه مرز رود مسگر، جنوب کوه قاجار گزارش شده است (عطالو، 1377). همچنین احتمال می رود کانی سازی طلای خاروانا نیز از نوع اسکارن باشد(رشید، ب، گفتگوی شفاهی).

 

کانی سازی رگه ای

کانی سازی رگه ای با پراکندگی مکانی و تنوع زیاد در این زون با سنگ میزبان آتشفشانی، کربناتی، سنگهای نفوذی و ...دیده می وشد.

همچنین کانی سازی آهن با کانی های اولیژیست و مگنتیت در نزدیکی نشانه های معدنی مس دیده می وشد.

در نزدیکی کانسار پرفیری سونگون، در گستره ای حدود 250 کیلومتر مربع، محدوده دیگر کانی سازی مشاهده شده است (خوینارود، خونیندیرج، لاله بجان، بالوجه محمودآباد، هنری کندی، بندریق، آرپالیق، برازین). در این محدوده های کانی سازی پرفیری، افشان، رگه ای طلا، نقره، جیوه، آنتیموان دیده شده است. افزون بر کانی های مس، به طور بسیار آشکار، کانسنگ های سرب و روی آهن دیده می شود.

کانی سازی رگه ای در منطقه فلززایی اهر، تا حدودی مشابه کانسارهای رگه ای کمربند فلززایی ارم-هشتجین است، اما با هم اختلاف های زیادی دارند. از آنجا که منطقه فلززایی اهر و تارم-هشتجین گاه از نظر فلززایی مشابه در نظر گرفته می شوند، در اینجا به مقایسه آنها پرداخته می شود.

کانی سازی درمنطقه فلززایی اهر با کمربند تارم-هشتجین دارای تفاوت های زمین شناسی بارزی است. این تفاوت ها سبب شد که کانی سازی ها در این دو منطقه مشابه نباشند و به عبارتی می توان گفت منطقه اهر از نظر کانی سازی از کمربند تارم-هشتجین غنی تر است. در اینجا به اختصار به تفاوت های زمین شناسی و کانی سازی این دو منطقه اشاره می شود:

در منطقه فلززایی اهر، فازهای ماگمایی از کرتاسه پسین تا کواترنر قابل پیگیری است و دست کم میتوان چهار فاز ماگمایی را در ترشیاری برشمرد، در صورتی که در کمربند ترام-هشتجین، دو فاز عمده ماگمایی را در ترشیاری می توان نام برد، فاز آتشفشانی ائوسن و فاز نفوذی (الیگوسن). فازهای نفوذی پی در پی که در منطقه اهر دیده می وشد و نیز شرایط ساختاری و شکستگی ها، سبب شده اند که منطقه فلززایی اهر برای کانسارهای مس پرفیری مناسب تر باشد. شاید برای این مورد، بتوان تغذیه از سیستم های پرفیری قدیمی مثلاً به سن هرسینین را نیز دلیل آورد (مؤید، گفتگوی شفاهی).

توده های نفوذی الیگوسن در محور تارم-هشتجین، دارای ترکیب سنگ شناختی و سرشت ماگمایی ساده تری است، در صورتی که در منطقه اهر، توده های نفوذی گوناگونی بیشتری دارند و ترکیب سنگ شناختی و سرشت ماگمایی متفاوتی را به نمایش می گذارند، مثلاً در ناحیه اهر، توده های تحت اشباع از سیلیس، مانند توده نفوذی نفلین-سینیت کلیبر سنگ درون گیر در منطقه اهر بسیار متنوع تر است و اختلاف عمده در این راستا، وجود سنگ های میزبان کربناتی در منطقه اهر است، در صورتی که این گونه سنگها در کمربند فلززایی تارم-هشتجین رخنمون ندارد. وجود سنگ های کربناتی به عنوان سنگ میزبان در منطقه فلززایی اهر، اغلب در کانی سازی اسکارن منطقه نقش قابل ملاحظه ای داشته است.

در کمربند فلززایی تارم-هشتجین، کانی سازی سرب و روی، و آهن-روی ماگمایی نمود بسیار بارزتری نسبت به کانی سازی یاد شده در منطقه فلزی اهر دارد. همچنین ، کانی سازی مولیبدن چه وابسته به کانسارهای پرفیری و چه در ارتباط با کانسارهای رگه ای در منطقه فلززایی اهر، نمودی قابل توجه دارند.

از نظر ساختاری، هرچند کمربند فلززایی تارم-هشتجین توسط گسل های بزرگ محصور شده، ولی در قسمت میانی گسل زیادی وجود ندراد و در منطقه فلززایی اهر در درون منطقه گسلها فراوان تر و پیچیده تر می باشند. به دو شکل 4-18 و 4-17 توجه شود.
















منبع: پایگاه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور