نویسنده : دکتر یوسف دیزماری

 در قرن هفتم هجری قمری ، قبایل ترکمن که عمده‌ترین جمعیت آناتولی را تشکیل می‌دادند ، به رهبری دو شیخ صوفی به نام‌های بابا الیاس خراسانی و خلیفه‌اش بابا اسحاق بر علیه سلجوقیان آناتولی شورش کردند.سلجوقیان آناتولی به کمک فرنگی‌ها توانستند این قیام که در تاریخ به قیام "بابائیان"معروف است،سرکوب کنند. آنها نیز همانند قزلباشان کلاه سرخ بر سر می‌نهادند.حاج بکتاش ولی  به این قیام نپیوست.اندیشه‌های او ترکیبی از عقاید صوفیانه و افکار ملی ترکمن‌ها بود. با ظهور دولت عثمانی  ، سپاه ینی‌چری آنها نیز  تحت سلطة معنوی بکتاشیه در آمد و بکتاشیه به صورت آیین رسمی ینی چری‌ها درآمد. پیش از روی کار آمدن شاه اسماعیل اول در ایران، همه ساله پادشاهان عثمانی کمک شایانی به خانقاه اردبیل و طریقت صفویه می‌کردند.اندیشه و تئوری طریقت صفویه به سرعت در آناتولی پیش می‌رفت.بطوریکه علیرغم قتل عام و تبعید گسترده علویان و نیز مهاجرت علویان آنتولی به ایران در حوالی سال 1500 میلادی ، امروزه بیش از یک چهارم جمعیت ترکیه را علویان تشکیل می‌دهد.به جرات می‌توان گفت در آن زمان شاید نیمی از عثمانی به طریقت صفویه (شیعه) گرایش پیدا کرده بودند. در ژویه 1511 میلادی علویان شرق آناتولی (مناطق عمدتاً آذری نشین عثمانی) به رهبری شاه قلی تکلو بر علیه عثمانی شورش کردند.این امر بهانه‌ای شد تا بیش از 40 هزار نفر از شیعیان شرق آناتولی توسط سلطان سلیم عثمانی قتل عام شوند و عده زیادی نیز تبعید و دربه در شوند.در دوره‌های بعد عشایر سنی که عمدتا" کرد تبار بودند ، در آن منطقه ساکن کردند تا بین قزلباشان ایران و عثمانی خط حایل ایجاد کنند. ایل بایْبوردلو طایفه‌ای از ترکان اغوز که در حال حاضر در ارتفاعات جنوب غربی کوههای مشرف به شهر اهر در دامنه کوهستان قوشا داغ سکونت دارند. از نام طایفه چنین برمی آید که اصل آنها از شهر بایبورد یا بایبورت در نزدیکی دریای سیاه بوده است.این شهر در فاصله 100 کیلومتری شمال غرب شهر ارزروم در آناتولی شرقی قرار دارد . چنانچه اروج بیگ بیات در صفحه 45 و 46 کتاب روابط (Relaciones) نوشته است ، بایبوردلو از طوایفی بود که از حامیان اصلی نخستین شاهان صفوی به شمار می رفتند. قَراجه الیاس بایبورتلو، از رهبران این طایفه به همراه ایل خود از آناتولی به ایران آمد و بعد از مدتی در منطقه بین سبلان و اهر سکونت گزیدند.او یکی از سرداران جنگی شاه اسماعیل اول صفوی درمیدان نبرد شَرُور نزدیک نخجوان بود. شاه اسماعیل در این جنگ الوند میرزا آق قوینلو حاکم آذربایجان را به سختی شکست داد . بنابه نوشته اسکندربیگ ترکمان در تاریخ عالم آرای عباسی، این طایفه همچنین در دورة شاه عباس اول دو شخصیت نامدار داشت : شاهوردی بیگ بایبوردلو، که از محارم شاه و «یساولِ صحبت » او بود و دیگری مرادخان سلطان بایبوردلو که امیر و حاکم ارسبار به معنای آرازبار جنوبی (قره داغ فعلی) بود.در آن زمان حکومت خلفای دیزمار به دیزمار و منجوان ختم می‌شد.تقریباً حکومت کلیه محال‌های قره‌داغ فعلی به استثنای منجوان و دیزمار در دست بایبردلوها بود.

در اواخر سلطنت شاه سلطان حسین که در سال 1722 میلادی توسط افغان‌ها از سلطنت ساقط شد، پسر بایندر سلطان بنام محمد قاسم خان در سال 1716 میلادی کل قره‌داغ را تصرف کرد و پس از او نوه‌اش (محمد) کاظم خان از سال 1730 میلادی قره‌داغ را از محدوده دیزمار و منجوان به نزدیکی مرند-اردبیل-تبریز و مشکین شهر بسط داد.او عطاءالله خان بایبردلو را چنان منهزم ساخت که هرگز این ایل نتوانست از آن پس قد علم کند. خان نشین قره‌داغ را در سال 1747 میلادی (محمد ) کاظم خان از  نسل خلفای دیزمار ارسباران درست بعد از مرگ نادر شاه افشار ،  بنیانگذاری کرد و با مهاجرت محمد قلی‌خان به قره‌باغ خان ، نشین قره‌داغ در سال 1828 میلادی برچیده شد.در زمان اشغال اهر توسط قوای عثمانی در زمان شاه اسماعیل صفویه و در سال 920 هجری قمری، نقش ایل بایبردلو در واقعه " قانلی گول " که منجر به شکست اشغالگران گردید بسیار پر رنگ است. به دلیل روی آوردن اغلب جمعیت ایل بایبوردلی از کوچ نشینی به یکجا نشینی در روستاهای تازه کند-طهماسب-شمس آباد-یوزباشلو-قشلاق شاهوردی-قلعه باشی-قورچی کندی-آلپاوت-صفی خانلو-خضر کندی-نجف خانلو و مهاجرت به شهرهای اهر و تبریز ، در دوره‌های بعدی نقش چندانی در امور قره‌داغ نداشته‌اند.در زمان شاه عباس اول شاهوردیخان فرزند خلیفه انصار از خلفای دیزمار در سال 997 هجری قمری با عثمانی‌ها بیعت کرد.پس از برقراری صلح آذربایجان مجدداً بدست شاه عباس اول افتاد.شاه عباس اول در بیست و هشتمین سال سلطنت خود دستور قتل عام صوفیانی که به عثمانی (اهل تسنن) گرایش پیدا کرده بودند، صادر کرد.بعد از قتل شاهوردیخان ، محمود سلطان پسر احمد خلیفه و پدر بایندر سلطان حاکم دیزمار و منجوان گردید.در سال 1228 قمری فتحعلی شاه قاجار به مدت 40 روز در روستای دره شامی در 10 کیلومتری اهر اقامت گزید.دختر فرضی‌خان یا فضل علی خان بایبردلو به عقد محمد میرزا سیف الدوله پسر فتحعلی شاه قاجار در آمد.علاوه بر آن فتحعلی شاه و پسر دیگرش بنام کیکاووس میرزا نیز با دو دختر از طایفه بایبردلو وصلت نمودند.ایل بایبردلو  بسیار خوشنام و خوش سابقه بوده و به همراه دو ایل دیگر قره‌داغ یعنی قره‌چورلو و حاج علیلو از دیر باز افراد باسواد و متمدن از این سه ایل به منصه ظهور رسیده‌اند. در تمامی منابع تاریخی و سفرنامه‌ها از ایل بایبردلو به نیکی یاد شده است.

منبع: دیزمار ارسباران